Artistieke Achtergrond


Het is 2001. Al jarenlang draag ik als een soort horloge een kompas bij me, om me op bewolkte dagen te oriënteren. Zonder ben ik verloren. Ik heb ook een grote, uitpuilende doos vol met afgeragde kaarten; mijn toegang tot de wereld van steden, wandel-, fiets- en schaatstochten. Hoe vaak komt het niet voor dat ik onderweg op zo’n flapperende kaart sta te turen en verzucht: kan er niet gewoon een rode stip verschijnen op de plek waar ik nu ben?

Als ik in de herfst van dat jaar meegenomen word op een zeiltocht op het pad Lauwersmeer, blijken die vrienden al een GPS-apparaat te hebben. Aan het eind van de dag laten ze me een minuscuul schermpje zien, met de tocht van die dag. Ik ben direct gegrepen: ik zie niet alleen de vorm van het meer, maar ook de richting van de wind en onze menselijk behoefte aan pauzes; twee knoopjes in de tekening. Een week later zit ik op de fiets in Amsterdam. Mijn eerste mobiele telefoon geeft een ping: ik stop om een SMS te checken. De stad, de GPS-tekening en de SMS klikken in mijn hoofd: het idee voor AmsterdamREALTIME wordt geboren.

- Beeldend kunstenaar Esther Polak, 2025

“De buurt waar je woont, een netwerk van lijnen, kleine lussen, doorsteekjes, aarzelingen, iets vergeten zijn, de hond uitlaten, brievenbus, krantje kopen, onverwachte ontmoetingen, café om de hoek, en de buurt waar je daarvoor woonde, en de buurt daarvoor, en dáárvoor, tot waar het ooit begon, thuis, de fijne lijntjes er omheen, naar school, over het hek, om de hoek, de gordijnen van de buren, sluippaadjes, vrijplekjes, en de route die je neemt als je de tijd hebt, kriskras langs etalages, hand in de zak, langs gevels die je over het hoofd zag, een kapotte fiets die er al jaren staat, of de route naar iemand toe, naar hem of haar, hoe je gaat als je elkaar graag wilt zien, of hoe je gaat als je elkaar juist liever niet wil zien, langs welke omweg, en de route naar het werk, of van het werk naar huis, lijnen, gespannen om hoeken en pleinen, verknoopt met de dagelijkse gekte van de spits, of een plek waar je tot rust komt, onder een boom of op een bankje, ergens langs het water, op een terras, onder een brug, en de routes die je eigenlijk zou moeten nemen maar nooit neemt, de routes die je ooit droomde of de routes die je bijna vergeet, al deze routes tezamen, een geheugen van straten, stoepen, stegen en gaten van huizen die verdwenen zijn, als een zenuwstelsel, een vingerafdruk.”

- Beeldend kunstenaar Jeroen Kee, 2002


Interactieve animatie 2006
Interactieve live uitvoering 2002
Expositie situatie 2002

Interactieve animatie 2006

Ons ontwerp van de animatie uit 2006 drukt de kerngedachten van het live project uit 2002 opnieuw uit met een sterke visualisatie. We verbeelden de stad als een democratische ruimte, die ontstaat vanuit een optelsom van routes van individuele burgers. Met de interactie geven we de toeschouwer de mogelijkheid zelf te kiezen tussen de individuele routes en de stad zoals die uit de optelsom van meerdere sporen ontstaat.

Op een subtiele manier maakt de animatie de betekenis en toekomst van locatie- en data-technologie voelbaar. De getalsmatige coördinaten van de deelnemer rollen ter linkerzijde voorbij als een lichtkrant, die wordt ondertiteld met wat basale informatie over het individu. Hiermee hint de animatie op een toekomst waarin de burger steeds meer een, al dan niet vrijwillige, dataproducent wordt.

We hebben het visuele handschrift van de lijnen uit 2002 is aangehouden: plaatsen op de kaart die veel worden aangedaan, verkleuren gradueel van wit naar geel naar rood. Hierdoor maken we de 'gebruiksintensiteit' van routes en locaties zichtbaar. We zien her en der rode brandplekken ontstaan, wanneer een tracer lang op dezelfde plek blijft liggen. Ook dan bepaald de GPS de locatie natuurlijk steeds opnieuw. De lijn blijft binnen kleine foutmarges verspringen, en schrijft zichzelf over, als een krassende naald.

Dat GPS-dataontvangst, zeker in smallere straten, niet altijd even accuraat is, maken we zichtbaar door de lijnen navenant te vervagen. Door deze beslissingen overstijgt de lijnvoering het digitale en krijgt het daarnaast een lichamelijke en tekenkunstige kwaliteit.

Interactieve live uitvoering 2002

We nodigen alle Amsterdammers uit om mee te doen. Er verschijnt een aanmeldingsformulier in de Amsterdamse krant Het Parool. Lezers kunnen dit invullen, uitknippen en kosteloos uitgeknipt opsturen naar het Archief. We verspreiden folders met hetzelfde formulier in de stad én Amsterdammers kunnen zich digitaal aanmelden via een eenvoudige html-website.

We maken een keuze uit de vele aanmeldingen die binnenstromen op basis van buurt-diversiteit, gender, beroep en de mobiliteit die we verwachten. Deelnemers worden per week ingeroosterd, en nemen gedurende die week een speciaal ontwikkelde tracer met zich mee. Er is precies genoeg project-budget om tien tracers te maken, dus wij moeten scherp plannen. De tracers zijn in een speciaal ontworpen tas verwerkt, maar het blijft, zeker vergeleken met een hedendaagse smartphone, een behoorlijk experimenteel object.

Zodra de deelnemers op pad gaan met hun tracer, wordt hun locatie in realtime verzonden en verschijnt in de expositieruimte op een grote projectie als een stip met de naam van de deelnemer. Deze stippen laten een levendig patroon van lijnen achter op een zwart vlak. (Zie tabje animatie) Hieruit ontstaat als vanzelf een dynamische kaart van Amsterdam die geen straten of huizenblokken prioriteert, maar bewegingen van personen.

Hoe het allemaal werkt moeten we in 2002 nog regelmatig aan bezoekers uitleggen: de eerste smartphone met GPS laat immers nog vijf jaar op zich wachten. Voor deelnemers én bezoekers is dit in 2002 nog een ongekende manier om de stad te laten zien en te ervaren. (Zie technologie)

Uit de vele gesprekken die we rond het project voeren, bijvoorbeeld met de deelnemers die hun tracer terugbrengen, blijkt steeds weer het uiterst persoonlijke karakter van de routes. Het type vervoermiddel, plaats van het huis, werk of ander bezigheden én de mentale map van de deelnemer zelf beïnvloeden het spoor. Een fietser houdt er andere favoriete routes op na dan een automobilist. Voor bezoekers van de expositie wordt het een spel om dit te gissen.

Nadat de deelnemers hun tracer hebben teruggebracht, krijgen zij een print van hun eigen routes. Die prints krijgen tevens een plek in de kast, die zich gedurende het project steeds meer vult. Wij noemen dat een ‘dagboek in sporen’. Onder tabje ‘video’s 2026’, kun je de reacties horen van oud-deelnemers en andere betrokkenen die na ruim 24 jaar, hun print weer in handen krijgen.

Expositie situatie 2002

Kijkende bezoekers

Het is 2002. Bezoekers komen de installatie “AmsterdamREALTIME” binnen die het slotstuk vormt van de expositie “Kaarten van Amsterdam 1886-2000”. Hier zien zij hoe in realtime de sporen verschijnen van de deelnemers die op dat moment in de stad onderweg zijn.

29

Met infrarooddetectie bij de ingang, triggeren bezoekers het systeem waardoor één van de sporen versneld opnieuw wordt opgebouwd, op een lege kaart. Daarna wordt de kaart weer gevuld met de optelsom van gemaakte sporen die realtime worden aangevuld door op dat moment de active deelnemers.

print krijgen

Achterin de ruimte is het loket. Hier stellen bezoekers vragen, melden zich aan als deelnemer, brengen of halen hun tracer en krijgen de print van hun eigen route.

prints bekijken aan tafel

Bezoekers pakken prints van individuele routes uit de kast, en bestuderen die op de leestafel.

27

Door het formulier in te vullen melden bezoekers zich aan voor deelname.

detail tafelprints

Ingevulde aanmeldingsformulieren zijn (met toestemming van de betreffende deelnemer) op de achterkant van de prints te lezen.